Onderzoek van levenslooppsychologen Sietske Harmsen en Marianne Simons
Hangen psychologisch flexibel zijn en je mentaal goed voelen samen bij zorgprofessionals? En welke rol speelt zingeving hierin? Deze vragen zette levenslooppsycholoog in opleiding Sietske Harmsen centraal in haar afstudeeronderzoek. Sietske en haar eerste begeleider, universitair docent Levenslooppsychologie Marianne Simons, vertellen over het onderzoek en wat organisaties in de ouderenzorg hiervan kunnen leren.
Het leven van een zorgprofessional gaat niet altijd over rozen. Dat zullen velen beamen. Het merendeel van hen is vrouw van middelbare leeftijd, die naast een baan met hoge werkdruk vaak ook nog een druk privéleven heeft. Daarnaast hebben zij geregeld de zorg voor jonge kinderen of tieners, of zijn mantelzorger voor hun ouders. Tel hierbij huishoudelijke taken en overgangsklachten op, en je hebt hét recept voor een burn-out of chronische uitputting.
Kwetsbaar voor uitval
Voor Sietske Harmsen, werkzaam als beleidsadviseur Opleiden en Ontwikkelen bij ziekenhuis Medisch Spectrum Twente, was het een uitgemaakte zaak om de thesis voor haar deeltijdstudie Levenslooppsychologie over deze zorgprofessionals te laten gaan. “Het leek me mooi mijn onderzoek te richten op iets dat deze doelgroep zou kunnen ondersteunen. Ik werk al mijn hele leven in het ziekenhuis en ben zelf begonnen als verpleegkundige. Ik heb van dichtbij kunnen zien hoe hoog de werkdruk voor zorgprofessionals is. Daarnaast ben ik geïnteresseerd in zingeving en welbevinden, en val ik zelf in deze leeftijdscategorie, die wij als ‘mid-volwassenheid’ aanduiden. Het ligt allemaal vrij dicht bij mezelf.”
Onderzoek naar vrouwelijke zorgprofessionals in mid-volwassenheid is volgens universitair docent Marianne Simons heel relevant. “Er gebeurt veel in deze fase. Je vervult allerlei rollen, je krijgt te maken met de eerste tekenen van achteruitgang en tegelijkertijd groei je nog in je carrière. De werkbelasting in de zorg is hoog: in deze sector spelen complexe processen en emotioneel is het een belastende baan. Dit alles maakt deze doelgroep kwetsbaar voor uitval. Terwijl wij hen juist zo vreselijk hard nodig hebben.”
Online vragenlijsten
In haar onderzoek bekeek Sietske de samenhang tussen psychologische flexibiliteit en mentaal welbevinden bij zorgprofessionals, en onderzocht ze welke rol zingeving hierin had. De zorgprofessionals benaderde ze in haar eigen ziekenhuis. Zo lukte het een steekproef te vormen van in totaal 122 respondenten (verhouding mannen tot vrouwen van 1:8) in de leeftijd van 40 tot 60 jaar. Zij vulden online drie bestaande vragenlijsten in, waarmee Sietske hun psychologische flexibiliteit, mentaal welbevinden en zingeving in kaart bracht. Daarbij kregen zij vragen en stellingen voorgelegd als ‘Hoe vaak had u de afgelopen twee weken het gevoel dat u gelukkig was?’ en ‘De afgelopen twee weken was ik in staat om negatieve gevoelens te laten komen en gaan, zonder erin verstrikt te raken.’ Scores op stellingen als ‘Ik heb een bevredigend levensdoel gevonden’ lieten zien in welke mate zij zingeving ervoeren.
Psychologische flexibiliteit
Maar wat is psychologische flexibiliteit precies? Sietske legt het in eigen woorden uit: “Het gaat erom dat je jezelf kunt aanpassen aan verschillende situaties, en ook bij tegenslag je leven weet in te richten op een manier waar jij je goed bij voelt. De ene persoon lukt dat beter dan de andere.” Het is een dynamische factor, benadrukt ze. “Psychologische flexibiliteit kan veranderen en je kunt er invloed op uitoefenen, bijvoorbeeld door een training.” Is psychologische flexibiliteit dan hetzelfde als veerkracht, het thema van dit magazine? “Er zit overlap in”, zegt Marianne, “maar veerkracht is eerder een containerbegrip. Het concept psychologische flexibiliteit is een operationalisering ervan. Bovendien is het duidelijker beschreven in de literatuur en daardoor praktischer toe te passen in onderzoek.”
Resultaten
Na op haar data statistische analyses te hebben losgelaten, worden Sietskes vermoedens bevestigd. Ze vindt een significante positieve samenhang tussen psychologische flexibiliteit en mentaal welbevinden. Daarnaast blijkt dat de factor zingeving deels als mediator fungeert. Dat wil zeggen dat het positieve effect van psychologische flexibiliteit op mentaal welbevinden gedeeltelijk wordt verklaard door een hogere mate van zingeving. ‘Een mogelijke verklaring hiervoor is dat zingeving als buffer tegen negatieve emoties en stress kan fungeren en tegelijkertijd positieve gevoelens bevordert, waardoor het bijdraagt aan een beter mentaal welbevinden’, schrijft Sietske hierover in haar thesis. Marianne: “We moeten een beetje voorzichtig zijn met alle conclusies, omdat het gaat om een momentopname en niet om longitudinaal onderzoek. Maar er zijn in ieder geval aanwijzingen voor dat zingeving een belangrijk element is in de relatie tussen psychologische flexibiliteit en mentaal welbevinden.”
Acceptance and Commitment Therapy
HR- en L&D-professionals werkzaam in de ouderenzorg kunnen met deze bevindingen hun voordeel doen. Het onderzoek geeft aangrijpingspunten om te zorgen dat je medewerkers zich lekker in hun vel blijven voelen, waarmee ook de kans op uitval wordt verkleind. Want psychologische flexibiliteit, en zingeving als element daarvan, kun je trainen. Deze trainingen zijn veelal gebaseerd op Acceptance and Commitment Therapy (ACT), een relatief nieuw soort cognitieve gedragstherapie. Deze therapie leert mensen op een flexibele manier omgaan met tegenslagen, zodat je kunt blijven investeren in wat je echt belangrijk vindt. “Van deze therapie is bewezen dat het werkt bij diverse psychische problemen. Maar je kunt het ook inzetten bij mensen zonder specifieke psychische klachten”, legt Marianne uit. “Dan kan het helpen je mentale welbevinden op peil te houden. Zo’n training leert zorgprofessionals bijvoorbeeld omgaan met emotionele belasting waardoor het stress en burn-outklachten kan verminderen.” Dit binnen je organisatie inzetten, is een van de aanbevelingen die Sietske in haar thesis doet. “ACT-trainingen zijn specifiek gericht op het vergroten van psychologische flexibiliteit. Dus als je dit binnen je organisatie wilt aanpakken, is dit een hele logische keuze. In het Verenigd Koninkrijk gebeurt dit al veel bij zorgprofessionals”, weet Sietske.
Waarden
De ACT-trainingen richten zich ook op je persoonlijke waarden. Marianne: “Een onderdeel van psychologisch flexibeler worden, is dat je je eigen waarden kent en je leven gaat inrichten naar zaken die jij belangrijk vindt. Daardoor ga je meer zingeving ervaren.” Voor wie daar in het klein vast mee aan de slag wil, heeft Marianne een praktische oefening voor thuis. “Schrijf voor jezelf tien waarden op die jij belangrijk vindt. Bijvoorbeeld: familie, sporten of anderen helpen. Schrijf de belangrijkste bovenaan en de minst belangrijke als laatst. Kijk vervolgens hoeveel van je tijd je procentueel besteedt aan deze waarden. Zo creëer je een overzicht waarmee je kunt nagaan of je wel voldoende ruimte hebt voor de zaken die jij echt belangrijk vindt in het leven. Te weinig mensen nemen de tijd om hier eens bij stil te staan.”
Vervolg
Vervolgonderzoek zou volgens Sietske en Marianne moeten kijken naar de lange termijn. In dit onderzoek is psychologische flexibiliteit, mentaal welbevinden en zingeving maar op één moment gemeten, terwijl longitudinaal onderzoek dit op meerdere momenten doet. Sietske doet nog meer aanbevelingen voor zorgorganisaties. “Organisaties zouden meer bewustwording kunnen creëren bij zorgprofessionals over het belang van welbevinden en goed in je vel zitten. Ze zouden beter kunnen uitvragen waar medewerkers behoefte aan hebben en maatwerk kunnen bieden; er moeten voldoende opties zijn om een training te vinden die past ieders persoonlijke behoefte. En vaak wordt er pas iets gedaan als iemand al in een burn-out zit. Maar ook in de fase ervoor, als iemand al tegen zijn of haar grenzen aanloopt, zou je mensen moeten ondersteunen.” Marianne sluit zich daarbij aan. “Benader de werknemer als mens. Als je actief aandacht besteedt aan het mentaal welbevinden van je medewerkers kun je veel winst behalen. Als mensen zich goed voelen, dan leren ze meer en werken ze beter.”
Dit interview verscheen eerder in het REIN Magazine 2025. Benieuwd naar de nieuwste editie? Bekijk hier het REIN Magazine 2026.
Fotografie: EAS Fotografie.
